Jednym z podstawowych czynników produkcyjności gleb jest woda. W glebach lekkich, mało zasobnych w próchnicę, stosunki wodne nie są korzystne dla wzrostu roślin uprawnych, gdyż woda deszczowa przesącza się przez nie szybko do poziomu wody gruntowej, a podsiąkanie jej do górnych warstw jest bardzo słabe. Jedynie długotrwałe i systematyczne próchnicowanie gleb drogą obfitego nawożenia obornikiem, nawozami zielonymi czy doskonałym dla tego.celu materiałem torfowym, może takie gleby usprawnić, tj. poprawić ich własności fizyczne, a tym samym zapewnić nam na długie lata ich produkcyjność. Woda jest częścią składową każdej gleby, do której dostaje się z opadów atmosferycznych. Część wody z opadów przesiąka do warstw głębszych i zatrzymuje się na warstwie ziemi nieprzepuszczalnej, gdzie tworzy tzw. wodę gruntową. Zależnie od głębokości poziomu wody gruntowej oraz od.przesiąkliwości warstw wierzchnich, rośliny mogą, lub nie mogą z niej korzystać, Poza wodą gruntową posiada ziemia w swych górnych warstwach stale pewien zapas wody, z którego rośliny korzystają bezpośrednio. Zapas ten jest różny, zależnie od: większej lub [czytaj dalej]
Obok klimatu jest odpowiednia gleba głównym warunkiem powodzenia przy uprawie warzyw, jest ona bowiem siedliskiem w którym rośliny tkwią korzeniami, z którego czerpią wodę wraz z rozpuszczonymi w niej składnikami pokarmowymi, Glebą nazywamy górne warstwy skorupy ziemskiej, które uległy zwietrzeniu pod wpływem stałego oddziaływania na nie czynników klimatu. Ogromną rolę odegrał również przy powstawaniu gleby świat roślinny i zwierzęcy. Ponieważ wszystkie te czynniki oddziaływują stale w dalszym ciągu na glebę, czy to samorzutnie, czy też za pośrednictwem człowieka, gleba może ulegać pewnym zmianom, nabierać cech gleby dobrej, lub też przeciwnie cechy dobre tracić na korzyść cech złych. Każda, gleba składa się z części stałych, z wody, z powietrza i z ¦drobnoustrojów (bakterii i grzybków). Części stałe stanowią właściwy „budulec” gleby, W każdej glebie spotykamy jako części stałe: piasek, glinę, wapń i próchnicę. Piaskiem nazywamy cząsteczki stałe, w postaci ziarenek o średnicy nie większej jak 2 milimetry i nie mniejsze jak 0,02 mm. Piasek znajdujący się w glebie nadaje jej przesiąkliwość i [czytaj dalej]
Niezależnie od klimatu ogólnego, który stanowi o przeciętnych warunkach klimatycznych Polski, zasadnicze znaczenie przy uprawie warzyw ma tzw. klimat lokalny. Klimatem lokalnym albo mikroklimatem nazywamy klimat zalegający na stosunkowo niewielkim obszarze, a różniący się od klimatu ogólnego, przy czym zmiany klimatu lokalnego w stosunku do ogólnego są spowodowane czynnikami miejscowymi, jak rzeźba terenu, bliskość lasów, jezior itp. Odchylenia klimatu lokalnego od klimatu ogólnego mogą być korzystne, względnie niekorzystne dla uprawy roślin i powinny być przy produkcji warzyw w pełni uwzględnione. Rzeźba, czyli tzw, konfiguracja terenu, ma przede wszystkim wpływ na warunki uwilgotnienia gleby. I tak są równiny wyżynne przeważnie w lecie suche, w zimie zaś, z powodu słabej pokrywy śnieżnej ziemia głęboka zamarza, a na wiosnę odmarza bardzo powoli. Znacznie lepsze dla uprawy warzyw są równiny nizinne, o ile tylko gleba nie jest podmokła. Pochylenie terenu, czyli tzw. wystawa, ma wpływ zasadniczy na stopień usłonecznienia i nagrzewanie się ziemi. Rozróżniamy cztery wystawy zasadnicze: południową, wschodnią, północną i zachodnią, [czytaj dalej]
Światło jest czynnikiem wywierającym zasadniczy wpływ zarówno na zaistnienie, jak i na kształtowanie się procesów życiowych roślin. To też niezmiernie ważnym elementem każdego klimatu, rozpatrywanego z punktu widzenia jego- przydatności dla uprawy warzyw, jest ilość energii promienistej z jakiej będą one mogły korzystać w czasie swego rozwoju. Podstawową jest rola światła w procesie asymilacji dwutlenku węgla. Zasadniczym jest również jego wpływ na zjawiska wzrostu, chociaż nie jest ono czynnikiem bez którego zjawisko to w ogóle zachodzić by nie mogło, istnieją bowiem organizmy (bakterie, grzyby), które odbywają cały swój rozwój bez dostępu światła, a na niektóre z nich działa ono nawet zabójczo. Również u roślin wyższych, do których należą wszystkie warzywa, niektóre ich części, jak wszystkie systemy korzeniowe oraz pędy podziemne — kłącza, bulwy, cebule — rosną zupełnie normalnie w środowisku pozbawionym światła. Bez światła rozwijają się poza tym prawie wszystkie rośliny wyższe, nasienne, w pierwszym okresie swego rozwoju, tj. w okresie kiełkowania. Skoro jednak tylko rośliny zaczynają rozwijać swoje [czytaj dalej]
Wiatry są czynnikiem wpływającym nietylko w silnym stopniu na kształtowanie się temperatury i opadów, lecz i na stopień uwilgotnienia powietrza. I stąd zasadnicze ich znaczenie gdy chodzi o proces więdnięcia, a nawet usychania roślin. W dniu spokojnym, bezwietrznym, warstwy powietrza tuż nad ziemią nasycają się stopniowo wilgocią, której głównym źródłem jest parowanie .gleby i transpiracja roślin. W miarę zwiększania się zawartości pary wodnej w warstwie powietrza otaczającej bezpośrednio rośliny, zmniejsza się jej niedosyt, a tym samym zmniejsza się i transpiracja. Gdy jednak nastąpi ruch powietrza, para wodna ulega odprowadzeniu do warstw wyższych, znacznie słabiej nią nasyconych, wobec czego niedosyt jej w warstwie, w której odbywa się transpiracja wzrasta, wzrasta więc i szybkość transpiracji. Im więc wiatr niesie masy bardziej suchego powietrza i im większą ma szybkość, tym transpiracja intensywniejsza, co może grozić roślinie ujemnym bilansem wodnym, którego skutkiem może być zwiędnięcie, a nawet — przy długotrwałym stanie bilansu ujemnego — uschnięcie rośliny. Zwłaszcza niektóre warzywa są bardzo wrażliwe [czytaj dalej]
Ze względu na przeważnie bardzo wielkie zapotrzebowanie roślin warzywnych na wodę, mają opady atmosferyczne przy ich uprawie podstawowe znaczenie. Rozpatrując opady z punktu widzenia potrzeb .roślin uprawnych, uwzględnić należy nie tylko ich przeciętną roczną ilość określoną w mm, lecz również rozłożenie na poszczególne okresy roku, częstość, rodzaj itp. Do opadów zaliczamy deszcz, śnieg, rosę, mgłę i grad. Przeciętnie mamy w Polsce około 600 mm opadów rocznie (600 1 wody na 1 m2 powierzchni ziemi), jednak różnice w ilości opadów w różnych okolicach Polski są bardzo znaczne. I tak wyraża się przeciętna opadów rocznych np. dla Krakowa ilością 735 mm, natomiast dla Poznania wynosi ona zaledwie 502 mm. Większą ilość opadów, oraz przeciętnie większą wilgotność powietrza mają zazwyczaj doliny rzeczne, oraz tereny położone w bliskości większych skupisk wodnych, np, wielkich jezior. Częste mgły, obfite rosy, oraz częste deszcze są charakterystyczne również dla okolic lesistych, podgórskich, np, dla naszego Podkarpacia, z tego- też względu okolice te nadają się przeważnie dobrze do uprawy warzyw o wielkich [czytaj dalej]
Decydującym czynnikiem różnego stopnia mrozoodporności tego samego osobnika w różnych porach roku jest stan fizjologiczny organizmu. Najbardziej zabezpieczoną jest roślina w okresie spoczynku zimowego, najmniej w czasie intensywnej wegetacji (wrażliwsze odmiany truskawek marzną czasem przy stosunkowo słabych, lecz wczesnych mrozach na początku zimy, wytrzymują natomiast nawet silne mrozy w okresie pełnej zimy). Narastanie stopnia mrozoodporności następuje drogą zmian morfologiczno-anatomicznych, zmniejszenia bilansu wodnego, oraz odpowiednich procesów biochemicznych i fizykochemicznych samej plazmy. Należy również zaznaczyć że mniej niskie temperatury, ale w warunkach czynników wysuszających — silne wiatry — są znacznie więcej zagrażające śmiercią roślinom, aniżeli temperatury znacznie nawet niższe, lecz przy pogodzie bezwietrznej, Zagadnienie odporności na wysokie temperatury jest mniej ważne, gdyż przeciętne temperatury naszego klimatu w okresie wegetacji nie osiągają z reguły wartości maksymalnych, wynoszą one bowiem np. dla ogórka 44 do 50″ C, dla kukurydzy 46° C. Największą odporność na wysokie temperatury wykazują [czytaj dalej]
Za wyjątkiem tych wypadków gdy dzięki oddziaływaniu niskich temperatur uzyskujemy pożądane efekty (jaryzacja zbóż ozimych, zmiana smaku brukselki itp,), można przyjąć że temperatury niskie, wpływając hamująco na przebieg wszystkich procesów fizjologicznych, są z punktu widzenia naszych założeń produkcyjnych niekorzystne. Poszczególne rośliny uprawiane w naszych ogrodach warzywnych wykazują przy tym, jak już wspomniałam powyżej, bardzo różny stopień odporności na ich działanie. Przykładem tego mogą być chociażby takie ogórki, które giną z zimna już przy dłużej działających temperaturach +1 do +4° C, a szklarniowe nawet przy + 6° C, co nie jest jednak zjawiskiem zmarznięcia. Przy rozpatrywaniu wpływu niskich temperatur należy rozróżnić szkodliwe działanie temperatur wprawdzie niskich, mieszczących się jednak jeszcze w przedziale powyżej 0° C, od temperatur mrozowych, a więc poniżej 0″ C, Istotna różnica polega na tym, że w drugim wypadku powstaje w organizmie rośliny lód, który w każdym wypadku: musi działać szkodliwie na żywą tkankę, Należy więc odróżnić pojęcie śmierci mrozowej, jako skutku [czytaj dalej]
Dla osiągnięcia pełnej dojrzałości fizjologicznej wymaga każda roślina pewnej określonej dla całego okresu rozwojowego sumy ciepła. O ile suma ta dostarczona jej została w mniejszych „dawkach”, tj. o ile uprawa jej przebiegała w warunkach temperatury stosunkowo niskiej, jej okres wegetacyjny przedłuża się, natomiast w wypadku uprawy w temperaturze wyższej, czyli przy dostarczeniu roślinie całej, potrzebnej na przejście pełnego cyklu życiowego sumy ciepła w okresie stosunkowo krótszym, okres wegetacyjny odpowiednio się skraca. Bardzo często długość okresów poszczególnych faz rozwojowych, jak również silniejszy lub słabszy wzrost niektórych warzyw (czyli zwiększanie się masy roślinnej), wynikają w znacznie mniejszym stopniu z ich reakcji fotoperiodycznej (reakcji na zmienną długość naświetlenia dobowego w poszczególnych okresach rozwojowych — o czym będzie mowa przy omawianiu czynnika światła), niż z ich reakcji na nasilenie temperatury. I tak przebiega np, cały cykl rozwojowy grochu — okres kiełkowania, okres rozwoju wegetatywnego, kwitnienia, wykształcenia strąków i nasion — w lecie przy temperaturze wyższej [czytaj dalej]
Możność uprawy poszczególnych gatunków, a do pewnego stopnia nawet odmian warzyw, uzależniona jest zasadniczo od warunków klimatycznych danego kraju względnie biorąc zupełnie ściśle, nawet, jakiejś okolicy czy miejscowości. Klimatem nazywamy ogół czynników meteorologicznych, a więc temperaturę, nasłonecznienie, opady i ich rozłożenie w poszczególnych porach roku, wiatry itd,, oraz związane z nimi stany pogody. Rozróżniamy dwa klimaty zasadnicze: klimat oceaniczny i klimat kontynentalny (lądowy). Klimat oceaniczny charakteryzuje się w głównych zarysach łagodną zimą i niezbyt upalnym latem, łagodnymi przejściami temperatury zarówno między poszczególnymi porami roku jak i między dniem i nocą, znaczną wilgotnością powietrza, częstymi i obfitymi opadami atmosferycznymi. Klimat kontynentalny ma lata upalne i suche, zimy mroźne. Przejścia między zimą a latem są raptowne. Tak samo istnieją znaczne różnice między temperaturą dnia i nocy. Polska mia: na ogół klimat przejściowy, okresami bardziej zbliżony do kontynentalnego (zimy surowe, upalne i suche lata), czasem znów przypominający raczej klimat oceaniczny (zimy łagodne, [czytaj dalej]